Mappa › Natura › città metropolitana di Catania
L' Etna è nu vurcanu attivu ô livanti di l'ìsula dâ Sicilia, ntra Catania e Missina, ca tocca u Mari Joniu e àvi pi finaiti naturali u ciumi Càntara ô Nort nzèmmula ê munti Nèbbruti, 'i na latata, e i Piluritani, di l'autra, mentri cunfina a punenti cû ciumi Simetu, u quali si rapi, calanni 'n 'intra â chiana di Catania, e trasi ntô mari. È u vurcanu cchiù 'ranni di l'Aropa e u munti cchiù autu di l'Italia a minzjornu di l'Arpi. Àvi nu basamentu di 1600 km-q e àvi n'autizza sòlita a canciari a pressu a ogni ruzziuni ; u so' pirìmitru ncucchia 150 km e si stenni pi soccu 60 km di diàmitru jennu di Nort a Sit e, di l'autra banna, jennu di Est a Ovist è longu 40 km.
L'Etna s'attrova misa di 'n menzu a du' placchi cuntinintali: chiḍḍa Euru-siàtica a nort e chiḍḍa Fricana a sut.
U finòminu dû vurcanìsimu di tipu privalentimenti bàsicu, ca desi urìggini e cuntìnua a civari a furmazziuni 'i l'Etna, è lijatu â 'sistenza di nu 'ranni fasciu di fagghi distinzivi, canusciutu comu "Scarpata Ibbleu-Mautisi", ca attraversa a crusta dâ Sicilia livantina e fa acchianari u magma dû manteḍḍu tirrestri.
Lu sò tirritoriu si poti spàrtiri nta tri fasci, a secunnu di l’autizza. La prima veni nnicata comu "fascia pidemuntana", ditta macari "di li surgivi" pi la prisenza di tantìssimi e ricchi surgenti ca sfùcianu macari sotta lu liveddu dô mari.
Sta fascia si stennni finu a na quota di 600 metri.
La secunna fascia, ditta "zona buschiva", si parti di 600 metri e arriva sinu a 2000 metri di quota.
L'ùrtima fascia, la "riggiuni disèrtica", agghica sinu a li quoti summitali (3300 m).
Lu vulcanu, eppi na cumpressa evoluzzioni ca è tistimuniata di la sò murfuluggìa particulari.
Pi asèmpiu, lu dificiu etnneu havi na pinnenza media di 7°-8° gradi nfina a quoti di quarchi 1700-1800 metri e di ccà nfinu a la summitati agghica macari i 28°-30° gradi.
Chistu veni ntrippitatu comu lu risurtatu di na prima fasi di l'attività vulcànica (di 700.000 anni arreri nfinu a quarchi 200.000-100.000 anni arreri) privalintimenti “effusiva”,a tipu di li vulcani Hawaiani, ntô mentri ca si furmò nu dificiu vurcànicu (Etna primurdiali) cu na murfuluggìa rilativamenti duci.
Doppu, supra a stu primu dificiu, si svilupparu, suvrappunènnusi, àutri vurcani cu fasi di attività cchiù esprusiva (cu l'artirnàrisi di effusioni làvichi e prudotti piroclàstici comu li cìnniri, lapilli ecc. tìpicu di lu "stratu vulcanu") dannu a lu massicciu etneu na forma cchiù di pinnenza.
N'àutru particulari murfulòggicu è datu di la granni diprissiuni canusciuta comu Valli dô Bove, tiatru di tanti eruzzioni; comu a chidda dô 1991-93 ca mudificau la murfuluggìa di la parti miridiunali.
La prima di li tri fasci di lu vurcanu, la "zona pidemuntana", spiciarmenti chidda di lu virsanti urientali, è ntirutta a tratti di scarpati virticali, canusciuti comu Timpa, ca scìnninu mpruvvisamenti versu lu mari, cu lunghizza macari di…
L'Etna, ca jetta ciumi di focu ntê cianchi dû sò conu munumentali e ca minazzza di vurricari paisi sani, è n'asempiu dâ forza tirrificanti e dâ putenza di nu vurcanu. Eppuru, parrannu 'n modu strittamenti giulòggicu, sta grannìssima muntagna vurcànica è nà furmazzioni rilativamenti ricenti, e è dispìcili ca manteni la forma ca havi ora pi tantu àutru tempu ancora.
L'Etna nascìu quarchi 600.000 anni fa, quannu la lava vurcànica niscìu fora dô funnu dû mari e furmau nu conu a Calanna. Ntâ l'èbbichi si furmaru àutri coni, oppuru ssi stissi coni si sdirubbaru ntornu a lu primu duranti li ripituti erruzzioni. Lu conu chiù àutu ca si furmau nu pocu cchiù a ovist di chiddu urigginariu, era a Mungibeddu, e è chistu lu puntu cchiù àutu di l'Etna di oggi.
Li erruzzioni distruttrici di l'Etna, hannu avutu sempri la carattirìstica di supprènniri li pupulazzioni umani. Ntô 122 d.C., n'erruzzioni di l'Etna distruggìu la cità di Catania, ntô 1381 la lava scinnuta dâ muntagna, arrivau nta lu portu di Ulissi rinnènnulu nun cchiù utilizzàbbili. Ntô 1699 l'abbitanti di Catania circaru di diviari lu caminu dû turrenti di lava pi alluntanàrilu dâ citati, custruennu nu vastiuni e mittènnucci ntâ strata peddi di coiu, ma â mprisa fallìu pi causanza di l'abbitanti di Paternò, ca si scantaru ca la lava putìa èssiri diviata agghiri li sò jardini e casi; pi chissu, Catania e arcuni àutri paisi ntornu a idda, foru danniggiati gravimenti. Ntô 1974 ci foru àutri erruzzioni (cchìu nichi, pi furtuna, di chiddi dû passatu) e la fùria distruttiva dâ muntagna vinni arripigghiata cu na pillìcula.
La pillìcula ammustrava turrenti di lava nfucata ca scinnèvanu pi li pinnici dô munti dànnuci focu a tutti li cosi; ammustrava macari li cuntadini ca prijavunu picchì li campi e li casi fùssuru sparagnati di li…
L'Etna è unu dî vurcani cchiù attivi dû munnu. La sò attivitati, quasi cuntìnua e riulari, pirmetti la prisenza di nu centru nazziunali di vulcanuluggìa ca è a l'avanguardia nta la ricerca scintìfica supra li vurcani. L'Etna è nu gicanti rilativamenti gintili e binìvulu e li sò erruzzioni sunnu miti. Nfatti, lu magma prisenti nta l'Etna è cchiù frùidu e menu viscusu di chiddu di àutri vurcani, accussì i gas ntrappulati arrinèsciunu a fùjri cchiù facirmenti. Quannu la lava è tantu viscusa di èssiri quasi sòlida, li gas nun ponnu ca nèsciri ccu viulenza; ssu tipu di splusioni hà pruvucatu ntâ àutri vurcani dô munnu, arcunui di li cchiù granni catàstrufi ca s'arricòrdunu. Una di chissi fu la famusa splusioni dû Visuviu ntô 79 d.C., ca pigghiau di surprisa l'abbitanti di Pompei, cu na chioggia di cìnniri ncanniscenti e di gas tòssichi e turrenti di lava, ca lassaru tantu la cità ca li sò abbitanti petrificati, comu fùssuru misi nta na màchina dû tempu, pirfittamenti sarvati sutta la lava.
Li tirrimoti di l'Etna
Oltri ê forti tirrimoti ca succèdunu nta l'ària dâ Sicilia urientali, tutta la zona ettinnea è suggetta a l'attivitati sismica assai friquenti propia dû vurcanu ca s'apprisenta ô spissu sutta la furma di "sciami sismici" ntô mentri ca c'è quarchi erruzzioni 'n corsu.
A parauni dê tirrimoti riggiunali, chisti sunnu di nu liveddu d'enirgìa cchiù vasciu, pirò, lu stissu, ssi trimoti ponnu pruvucari danni granni. Pi furtuna, pi causanza dâ prufunnità ipucintrali nica, li cunsiquenzi si sèntunu nta àrii non tantu granni.
Ntô 1818, pirò, unu di ssi trimoti di l'Èttina, appi la stissa cunsiquenza di chiddu ca putìa aviri nu trimotu riggiunali e li danni foru assai e ntirissaru na granni ària .
Di Wikipedia, CC BY-SA 4.0 · Leggi tutta la vuci
Dati: Wikidata (CC0). Prezzi e orari cancianu: virifica prima di jiri.
37.75103 N · 14.99403 E
N'orariu sbagghiatu, na strata chiusa, na storia ca vali la pena di cuntari: scrìvilu ccà. Na pirsuna lu leggi prima ca cancia quarcosa nta la pàggina.
Lu puntu sicuru di sta zona ★ Di nun pèrdiri Torna a la mappa
Posti: © OpenStreetMap contributors (ODbL). Testi e fotu: Wikipedia e Wikimedia Commons, CC BY-SA. Mappa: OpenStreetMap.